چالش‌های رونق تجارت در ایران؛ موانع کجاست
تجارت در ایران؛ بررسی دلایل رکود و راهکارهای خروج از بن‌بست
تجربه تاریخی و بررسی‌های علمی نشان می‌دهد که بدون تجارت، برآوردن نیازها و بهبود زندگی مردم اگر غیرممکن نباشد، بسیار سخت خواهد بود. بنابراین، سیاست‌گذارانی که وعده رشد اقتصادی و افزایش رفاه می‌دهند، اگر به تجارت توجه کافی نکنند، احتمالاً در رسیدن به اهداف خود شکست خواهند خورد.
بر اساس گزارش تکان‌دهنده مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، در ۱۳ سال گذشته، رشد صادرات و واردات ایران به دلیل سیاست‌های ناکارآمد داخلی و روابط خارجی نامناسب، روندی بی‌ثبات و پرنوسان داشته است. در ادامه به جزئیات این موضوع می‌پردازیم.
تجارت: موتور محرک پنهان اقتصاد
تجارت از دیرباز یکی از مهم‌ترین راه‌های تعامل میان جوامع بوده است. از جاده ابریشم گرفته تا مسیرهای دریایی مدیترانه، مبادله کالا، خدمات و ایده‌ها، زمینه‌ساز رشد اقتصادی، فرهنگی و تمدنی در بسیاری از نقاط جهان شده است. تجارت بین‌المللی نه تنها به کشورها اجازه می‌دهد از مزیت‌های خاص خود استفاده کنند، بلکه باعث گسترش رقابت، افزایش بهره‌وری و دسترسی به کالاهایی می‌شود که تولیدشان در داخل صرفه اقتصادی ندارد. در عصر جهانی‌شدن، تجارت به یکی از ارکان اصلی توسعه و ارتباط میان اقتصادهای جهان تبدیل شده است.
برای ایران نیز، به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد که آن را به پلی میان شرق و غرب تبدیل کرده و به “چهارراه اقتصاد دنیا” معروف ساخته، تجارت از اهمیت بالایی برخوردار است. با وجود اینکه اقتصاد ایران به شدت به صادرات منابع طبیعی، به ویژه نفت و گاز وابسته بوده است، در سال‌های اخیر نیاز به تنوع‌بخشی به تجارت خارجی و افزایش صادرات غیرنفتی بیش از پیش احساس می‌شود. توسعه روابط تجاری با کشورهای همسایه، تقویت زیرساخت‌های ترانزیتی و اصلاح سیاست‌های تجاری می‌تواند نقش مؤثری در افزایش رشد اقتصادی، ایجاد اشتغال پایدار و کاهش آسیب‌پذیری‌های ساختاری اقتصاد ایران داشته باشد.
بنابراین، یکی از مهم‌ترین راه‌هایی که می‌تواند به رونق اقتصادی و افزایش رفاه و کیفیت زندگی خانواده‌های ایرانی منجر شود، توجه بیشتر به نقش تجارت در اقتصاد ایران است.
چرا ثبات در تجارت حیاتی است
بر اساس جدیدترین گزارش مرکز پژوهش‌های اتاق ایران و داده‌های گمرک کشور، روند رشد صادرات و واردات ایران از سال ۱۳۹۱ تا سال گذشته با نوسانات شدیدی همراه بوده است. به نظر می‌رسد این نوسانات شدید در صادرات و واردات اقتصاد ایران ریشه در سیاست‌های موقتی و کوتاه‌مدت دولت دارد.
این در حالی است که رشد باثبات صادرات و واردات برای دستیابی به رشد اقتصادی پایدار، بسیار مهم است. چرا که صادرات با تأمین ارز، ایجاد اشتغال، تشویق سرمایه‌گذاری و پیشرفت فناوری، بر رشد اقتصادی تأثیرگذار است. از سوی دیگر، رشد واردات نیز با فراهم آوردن دسترسی به کالاهای متنوع و مواد اولیه، این فرآیند را کامل می‌کند.
همچنین، گسترش متوازن و پایدار صادرات و واردات نشان‌دهنده قدرت اقتصادی و دیپلماسی اقتصادی کشور است و ثبات نرخ ارز را نیز تضمین می‌کند.
فراز و نشیب‌های تجارت ایران از ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۳: داستانی از بی‌ثباتی
همانطور که گفته شد، روند رشد صادرات و واردات اقتصاد ایران در ۱۳ سال گذشته فراز و نشیب‌های زیادی را تجربه کرده و بی‌ثبات بوده است. این بی‌ثباتی در روند رشد اقتصادی کشور نیز قابل مشاهده است. در واقع، سیاست‌گذاری‌های داخلی و عملکرد ضعیف در سیاست خارجی باعث شده‌اند تا بی‌ثباتی و نااطمینانی به یکی از ویژگی‌های ساختاری اقتصاد ایران تبدیل شوند.
آمار و ارقام به وضوح نشان می‌دهد که پس از امضای توافق برجام میان ایران و قدرت‌های جهانی و رفع موقت تحریم‌ها، به ویژه تحریم‌های آمریکا، تجارت کشور با رونق چشمگیری روبه‌رو شد. به همین دلیل، رشدهای مثبت صادرات و واردات در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ نتیجه باز شدن درهای اقتصاد جهانی به روی اقتصاد ایران بود.
اما این روند پایدار نبود. پس از خروج آمریکا از برجام در اوایل سال ۹۷ و بازگشت تحریم‌ها علیه کشور، رشد صادرات ایران در بازه سال‌های ۹۷ تا ۹۹ منفی شد. البته با انتخاب جو بایدن به عنوان رئیس‌جمهور آمریکا و ورود او به کاخ سفید در اواخر سال ۹۹، شدت اجرای تحریم‌ها علیه اقتصاد ایران کاهش یافت. به ویژه فروش نفت کشور نیز نسبت به دوران ترامپ تسهیل شد. به همین دلیل، صادرات و واردات ایران در سال ۱۴۰۰ نسبت به سال ۱۳۹۹ افزایش قابل توجهی را تجربه کردند.
در ادامه، از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲ رشد صادرات کشور روندی کاهشی داشت و در سال گذشته (۱۴۰۲) نسبت به سال ۱۴۰۱ افزایش یافت. از طرف دیگر، رشد واردات به کشور از سال ۱۴۰۰ روندی نزولی را ثبت کرده است.
رفع تعهد ارزی: تیری بر پیکره صادرات ایران
بازگشت مجدد تحریم‌های آمریکا در سال ۹۷ باعث شد تا فروش نفت که منبع اصلی درآمدهای ارزی دولت بود، با محدودیت‌های شدیدی روبرو شود. در نتیجه، قیمت ارز در کشور افزایش یافت و دولت برای حل این مشکل دست به کار شد. سیاست‌گذاران دولتی، صادرکنندگان را موظف کردند که باید ارز خود را با قیمت مورد نظر دولت به فروش برسانند؛ صادرکنندگانی که با سختی‌های فراوان در فضای پر از نااطمینانی و بی‌ثباتی اقتصاد ایران فعالیت می‌کردند. این تصمیم باعث کاهش انگیزه تولید و صادرات شد و رشد صادرات روندی نزولی و حتی منفی به خود گرفت. اهمیت این موضوع تا حدی است که پس از سال ۹۷، هرگاه شرایط رفع تعهد ارزی آسان‌تر شده، صادرات رشد داشته است.
دیدگاهتان را بنویسید