ایران و بازی قدرت‌ها: کلید شانس اقتصادی در دست کدام کشورهاست
در حالی که ایران به تازگی یک “جنگ ۱۲ روزه” را با اسرائیل پشت سر گذاشته و با تحریم‌ها و تهدیدات نظامی به دلیل برنامه هسته‌ای خود دست و پنجه نرم می‌کند، به نظر می‌رسد به دنبال متحدان جدیدی در خارج از خاورمیانه است. پیوستن ایران به اجلاس گروه بریکس (BRICS) در ریو دوژانیرو، که شامل کشورهایی چون برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی می‌شود، فرصتی بی‌نظیر برای تهران است تا به جهان نشان دهد که با وجود فشارهای غرب، تنها نیست.
بریکس: از اتحاد اقتصادی تا ابزار ژئوپلیتیک
بریکس که در سال ۲۰۰۹ با هدف افزایش نفوذ بزرگ‌ترین اقتصادهای نوظهور جهان شکل گرفت، اکنون با اضافه شدن کشورهایی مانند مصر، اتیوپی، اندونزی، ایران و امارات متحده عربی گسترده‌تر شده است. این گروه، برخلاف ناتو که بر همکاری‌های نظامی تمرکز دارد، بیشتر بر برنامه‌های اقتصادی و ژئوپلیتیک متمرکز است. اگرچه بریکس تاکنون بیشتر به عنوان یک اتحاد نمادین عمل کرده و در دستیابی به اهداف مشخص خود با دشواری‌هایی روبرو بوده است، اما امید دارد که به وزنه‌ای تعادلی در برابر ایالات متحده و دیگر قدرت‌های غربی تبدیل شود.
واکنش بریکس به تنش ایران و غرب: احتیاط یا حمایت
پس از حملات نظامی اخیر اسرائیل و ایالات متحده آمریکا علیه ایران، گروه بریکس در بیانیه‌ای نگرانی عمیق خود را ابراز کرد و این حملات را نقض قوانین بین‌المللی و منشور سازمان ملل متحد خواند. با این حال، نکته قابل تأمل اینجاست که این گروه، که کشورهای عضو آن بیش از نیمی از جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند، از انتقاد صریح از آمریکا و اسرائیل خودداری کرده است.
تحلیلگران نیویورک تایمز بر این باورند که در پشت پرده، اختلاف‌نظرها بر سر شدت محکومیت این حملات، آرمان‌های بریکس برای بازتعادل قدرت جهانی را به چالش کشیده است. این وضعیت نشان می‌دهد که هرچند ایران به دنبال جلب حمایت بریکس است، اما این ائتلاف نیز با تنش‌های داخلی و دیدگاه‌های متفاوت درباره نقش خود در صحنه جهانی دست و پنجه نرم می‌کند.
فرصت ایران برای جلب حمایت بریکس
انتظار می‌رود که ایران در این اجلاس از فرصت پیش آمده برای جلب حمایت بیشتر از سوی گروه بریکس استفاده کند، به خصوص در بیانیه پایانی نشست. به گفته صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتم هاوس، “چشم‌انداز عضویت در بریکس در حال حاضر بسیار برای ایران مهم است.”
مواضع متفاوت اعضا: چین و روسیه در مقابل برزیل و هند
دیدگاه‌های متفاوت در مورد حملات به ایران، چالش‌های ناشی از گسترش سریع بریکس و اضافه شدن اعضایی با دیدگاه‌های مختلف درباره نقش این بلوک در صحنه جهانی را برجسته می‌کند:
چین و روسیه: این دو کشور، بریکس را به عنوان راهی برای به چالش کشیدن ایالات متحده در تصمیم‌گیری و ژئوپلیتیک می‌بینند و به همین دلیل بر بزرگ‌تر شدن گروه تأکید دارند. روسیه، حمله آمریکا به ایران را “عملی تجاوزکارانه و بدون تحریک قبلی” خواند، در حالی که چین خواستار “خویشتنداری و گفت‌وگو” شد.
برزیل: میزبان فعلی اجلاس، این حملات را محکوم کرد؛ اما در عین حال می‌کوشد از تیره‌شدن روابط خود با ایالات متحده، که دومین شریک تجاری‌اش پس از چین است، جلوگیری کند. لوئیس ایناسیو لولا داسیلوا، رئیس‌جمهوری برزیل، در برابر فشارهای چین و روسیه برای تبدیل بریکس به یک اتحاد ضدغربی مقاومت کرده و در عوض آن را راهی برای افزایش قدرت کشورهای در حال توسعه معرفی می‌کند.
هند، آفریقای جنوبی و اتیوپی: این کشورها نیز که روابط نزدیکی با ایالات متحده و غرب دارند، درباره مسائلی مانند حمله به ایران موضع متفاوتی اتخاذ کرده و با احتیاط مشابهی تلاش کرده‌اند از تیره‌شدن روابط خود با غرب جلوگیری کنند.
غیبت‌های مهم در اجلاس ریو
ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، به دلیل حکم بازداشت دادگاه بین‌المللی کیفری در رابطه با حمله به اوکراین (که برزیل نیز آن را امضا کرده است)، به صورت فیزیکی در این گردهمایی شرکت نکرد و به صورت مجازی حضور داشت. در مقابل، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری چین، نیز در این اجلاس حضور نیافت و به جای او لی کیانگ، نخست‌وزیر چین، به برزیل سفر کرد.
با وجود اینکه برزیل ریاست بریکس را برعهده دارد و لولا داسیلوا امیدوار است تصویر کشورش را به عنوان رهبری در پیگیری برنامه‌ای متمرکز بر عدالت در حکمرانی جهانی و سیستم‌های مالی تثبیت کند، اما تحلیلگران معتقدند درگیری مربوط به ایران می‌تواند این گروه را برای ایجاد جبهه‌ای واحد با مشکل مواجه کند.