بررسی هزینه تولید بنزین و گازوئیل: تصمیمات دولت در راه است
در حالی که ایران یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت در جهان است، مصرف افسارگسیخته بنزین به یکی از بزرگترین معضلات کشور تبدیل شده است. آمارها نشان می‌دهد که مصرف روزانه بنزین در سال ۱۴۰۳ به طور متوسط بین ۱۲۵ تا ۱۳۰ میلیون لیتر بوده و در برخی روزها حتی به ۱۴۹ میلیون لیتر هم رسیده است. این اعداد ایران را در جایگاه یکی از پرمصرف‌ترین کشورهای جهان قرار داده‌اند؛ به طوری که سرانه مصرف سالانه بنزین در ایران ۳۶۹ لیتر برآورد می‌شود که حدود ۶۰ درصد بالاتر از میانگین جهانی (۲۲۳ لیتر) است.
چرا با وجود تولید داخلی، واردکننده بنزین هستیم
افزایش بی‌رویه مصرف، چالش‌های جدی برای دولت ایجاد کرده است. به گزارش‌های رسمی، در سال گذشته به طور میانگین روزانه ۱۱ میلیون لیتر بنزین و ۲.۵ میلیون لیتر گازوئیل به کشور وارد شده است. این در حالی است که در همان سال، حدود ۲۰ میلیون لیتر بنزین و گازوئیل از کشور قاچاق شده که نشان‌دهنده یک مشکل مدیریتی و اقتصادی بزرگ است.
کارشناسان معتقدند این وضعیت نتیجه سال‌ها بی‌توجهی دولت‌ها به اقتصاد انرژی و قیمت‌گذاری غیرواقعی سوخت است.
هزینه‌های پنهان بنزین و گازوئیل برای دولت
قیمت بنزین برای مصرف‌کننده نهایی تنها بخشی از هزینه‌هاست. دولت مبالغ زیادی را به عنوان کارمزد به شرکت‌های توزیع‌کننده و جایگاه‌داران پرداخت می‌کند. برای مثال:
کارمزد شرکت ملی پالایش: این هزینه برای هر لیتر بنزین از ۱۰۰ تومان در سال ۱۳۹۷ به ۷۰۰ تومان در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است.
کارمزد جایگاه‌داران: در سال ۱۴۰۴، این مبلغ برای هر لیتر بنزین سهمیه‌ای ۶۵۳ تومان و برای گازوئیل ۳۸۴ تومان است.
با این حساب، دولت با فروش بنزین سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومانی، در واقع فقط ۱۵۰ تومان سود می‌کند. در مورد گازوئیل، وضعیت بدتر است؛ دولت با فروش هر لیتر گازوئیل سهمیه‌ای با قیمت ۳۰۰ تومان، در واقع ۶۵۲ تومان ضرر می‌کند، زیرا مجموع کارمزدها برای هر لیتر گازوئیل به ۹۵۲ تومان می‌رسد.
راهکارهای احتمالی برای کنترل مصرف؛ از شوک‌درمانی تا قیمت‌گذاری پلکانی
ادامه این روند می‌تواند به کسری بودجه و افزایش قاچاق منجر شود. اما به دلیل شرایط حساس جامعه، دولت نمی‌تواند به سادگی قیمت‌ها را به شکل ناگهانی افزایش دهد. دو سناریو برای مدیریت این بحران مطرح شده است:
سناریوی اول: ادامه وضعیت فعلی: این رویکرد تنها مشکلات را تشدید می‌کند و در نهایت منجر به یک شوک‌درمانی بزرگ در آینده خواهد شد. تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد افزایش ناگهانی قیمت سوخت (مانند سال‌های ۱۳۸۶ و ۱۳۹۸) می‌تواند تبعات اجتماعی و امنیتی جدی به همراه داشته باشد.
سناریوی دوم: اجرای یک بسته سیاستی تدریجی: این سناریو شامل اقدامات کوتاه‌مدت و بلندمدت است:
افزایش تدریجی قیمت: به جای افزایش ناگهانی، دولت می‌تواند با یک شیب ملایم و سالانه، قیمت‌ها را تعدیل کند. تجربه‌های موفق در گذشته (مانند دولت اصلاحات) نشان می‌دهد که این روش می‌تواند بدون ایجاد تنش، مصرف را کنترل کند.
قیمت‌گذاری پلکانی: دولت می‌تواند قیمت‌ها را در سه پله تنظیم کند. برای مثال، قیمت سوخت برای حمل‌ونقل عمومی را ثابت نگه دارد، برای سهمیه اولیه خودروهای شخصی (مثلاً ۶۰ لیتر) قیمت بالاتری را در نظر بگیرد (مثلاً ۳۰۰۰ تومان) و مازاد بر مصرف سهمیه‌ای را با قیمت واقعی به فروش برساند.
استفاده از ظرفیت CNG: در حال حاضر بیش از ۲۵۰۰ جایگاه CNG در کشور وجود دارد که تنها با ۵۰ درصد ظرفیت خود کار می‌کنند. با توسعه خودروهای دوگانه‌سوز و توجه بیشتر به این بخش، می‌توان مصرف بنزین را تا ۴۰ تا ۴۵ میلیون مترمکعب در روز کاهش داد.
